اندوخته

۴- خراسان و پیرانش

در این بخش با تعداد بیشتری از مشایخ تصوف در خطه خراسان آشنا

می شویم:

۱-ابوسعیدفضل الله بن ابی الخیر که در۳۷۵ به دنیا و در ۴۴۰ در میهنه بین

ابیورد و سرخس فوت نمود. او اولین شیخ بزرگ صوفی است که سماع و

قول و غزل را در خراسان رواج داد. « در پایان محاهدات بسیار سرانجام دور

ارشاد و تربیت طالبان را آغاز  کرد - در طوس و نیشابور مجالس او خیلی زود

توجه علاقه مندان را جلب کرد مخصوصا از آن رو که این مجالس گرم و پرو

شور بود و وی در طی آنها بر خلاف رسم معمول شعر می خواند و شعرهای

عاشقانه .

بعلاوه وی دعوتهای پر تکلف می کرد و مجالس سماع راه می انداخت و 

اینهمه در خالی که برای وی پیروان زیاد جلب می کرد موجب تحریک خشم

و نارضایی علماء و ائمه شهر می شد ـ خاصه کرامیان و حنفیه »

۲ ـ ابو القاسم قشیری متولد ۳۷۶ و متوفی در ۴۶۵ از دیگر بزرگان تصوف

است که علاوه بر مقام تصوف در شمار علماء و ائمه وقت نیز به شمار می

آمد. « تصوف وی نمونه ای است از یک تصوف محتاط و معتدل ـ منطبق با

شریعت و دور از دعوی و ناموس معمول مشایخ. در باب ظواهر شریعت

قشیری همه جا تاکید می کند که رعایت آنها ضروریت و بی مراعات آنها

سالک در طریقت بجائی نمی رسد.»

۳ ـ ابو نصر سراج ـ منصف کتاب معروف اللمع فی التصوف متوفی در ۳۷۸

می باشد. اطلاعات زیادی از او نیست . « ظاهرا اهل ارشاد و دستگیری

هم نبوده است و اوقاتش را بیشتر در سیاحت یا عزلت می گذرانیده است»

۴ ـ محمد بن ابراهیم بخاری کلا بادی مولف کتاب « التعریف لمذهب التصوف

» که ظاهرا در ۳۸۵ وفات یافته است. « کتاب التعرف بیشتر به قصد آن

تصنیف شد که توافق عقاید صوفیه را با آراء اهل سنت نشان دهد و تاکید و

اصراری که در بیان عقاید اهل سنت دارد از همین نکته است.

۵ ـ ابو عبد الرحمن سلمی متولد ۳۲۵ و متوفای ۴۱۲ می باشد « احوال 

متصوفه خراسان تا حد زیادی ماخوذ از روایات اوست و با اینهمه از احوال 

خود او اطلاعات روشن و بسیار در دست نیست .»

۶ ـ ابو الحسن علی بن عثمان بن علی الغزنوی الهجویری مولف کتاب « 

کشف المحجوب » که مزارش در لاهور هم اکنون زیارتگاه عام محسوبست .

۷ ـ خواجه عبد الله انصاری متولد ۳۹۶ و به قولی ۳۹۵ و متوفی ۴۸۱ است .

« در خراسان اوایل عهد سلجوقی تصوف تدریجا چنان حیثیتی یافت که حتی

از یک شیخ الاسلام حنبلی سختگیر هرات توانست یک پیر پر سوز آتش 

گرفته صوفی بسازد » . « مهمترین اثر وی در تصوف کتاب منازل السائرین

اوست به عربی که شیخ در ضمن آن منازل صدگانه ای را که صوفی در طی

مقامات خویش می بایست بسر آورد بشرح بیان می دارد. 

ترتیب و توالی این منازل تا حدی مبنی بر التزام مولف به حصر آنها در عدد 

صد به نظر می آید و از این رو که گاه خواننده حس می کند که تفاوت 

بعضی مقامات مبهم مجمل و یا مصنوع است » « بیشتر شهرت شیخ به 

سبب مناجات نامه اوست به نثر مسجع و روان فارسی»

۸-شیخ الاسلام احمدجام در۴۴۰ متولد و در۵۳۹-نود و شش سالگی-وفات

یافت.پس از خواجه عبدالله کسیکه در خراسان بین عنوان شیخ صوفی و

شیخ اهل ظاهر جمع کرد و در عین ارشاد طالبان تصوف مقام امر به معروف

و زهد و توبه را نیز حفظ کرد شیخ الاسلام احمد جام می باشد.

به هر حال آنچه لازم است درپایان این بخش مورد توجه قرار گیرد این است

که کثرت زهاد و صوفیه در خراسان و وسعت حوزه طریقه های صوفیه در

تمام دوران قرون نخستین اسلام درین ولایت نشان می دهد که خراسان را 

باید همچون مهد تصوف اسلامی تلقی کرد

ادامه دارد...